Kilka słów
„Cóż jest piękniejszego niż wysokie drzewa”
Leopold Staff
OGRÓD BOTANICZNY – LEŚNE ARBORETUM WARMII i MAZUR IM. Polskiego Towarzystwa Leśnego w Nadleśnictwie Kudypy k/Olsztyna
Wstęp:
Każda pora roku zachęca do spacerów małych i dużych, młodych i nieco starszych. Mieszkańcy miast swoje kroki kierują wówczas do pobliskich parków i lasów. Jednak niewątpliwie jednymi z najatrakcyjniejszych miejsc, w których bezpośrednio obcuje się z przyrodą, są ogrody botaniczne. Zwłaszcza wiosną, gdy przyroda budzi się do życia, to najczęściej odwiedzane miejsca. Wśród miast, które posiadają swoje ogrody botaniczne znalazł się również Olsztyn z prowadzonym przez leśników z Nadleśnictwa Kudypy Leśnym Arboretum
Co oznacza słowo –Arboretum?
Nazwa pochodzi z języka łacińskiego: „arbor” co w tłumaczeniu na język polski oznacza drzewo.
Definicja ARBORETUM:
Arboretum to ogród botaniczny zajmujący się kolekcjonowaniem roślin drzewiastych w celu ukazania ich piękna i różnorodności oraz prowadzenia badań naukowych i edukacji przyrodniczej.
Kilka słów o ogrodach botanicznych, arboretach i lasach nadleśnictwa Kudypy
HISTORIA KOLEKCJONERSTWA
Kolekcjonowanie roślin rozmaitych gatunków nie jest bynajmniej pasją społeczeństw współczesnych stuleci. Jest ono tak stare jak cywilizacja ludzka. Najstarsze ogrody powstały w Indiach i Chinach. Otaczały miejsca kultu i miały podkreślać ich piękno i wyjątkowość. Oryginalna forma chińskiego buddyzmu, połączonego z filozofią taoistyczną, wykształciła bogatą symbolikę roślin. Na przykład według niej sosna oznacza wytrwałość, bambus braterstwo, a lotos symbolizuje drogę człowieka do zbawienia. W innej części świata powstały słynne ogrody Semiramidy, powstałe przy pałacu najwybitniejszego władcy Babilonu Nabuchodonozora II (IV w p.n.e. ) zaliczane do siedmiu cudów świata starożytnego. W Egipcie najsłynniejsze ogrody założone zostały przez Królową Hatszepsut (XV w p.n.e.). Znacznie później – w III w p.n.e. powstał w Egipcie jeszcze jeden znamienity ogród utworzony w Aleksandrii prze Aleksandra Wielkiego. Ogrody jako symbole potęgi i bogactwa powstawały w wielu krajach, Natomiast rośliny dla celów poznawczych pierwszy zaczął gromadzić Arystoteles (384 – 322 p.n.e.), a jego dzieło kontynuował uczeń – Teofrast, uznawany za ojca pierwszego ogrodu botanicznego który znajdował się przy Liceum Arystotelesa, pod Atenami. W Europie, a konkretnie we Włoszech w okresie renesansu pojawiły się pierwsze ogrody o profilu kolekcjonerskim. Istnieją one do dziś w Padwie i Pizie. Najbardziej burzliwy okres gromadzenia i kolekcjonowania roślin związany był z epoką wielkich odkryć geograficznych i podbojów kolonialnych (XVI – XIX w). Ogrody powstawały również w wielu krajach Europy, a najbardziej znanym ogrodem z nich z tego okresu był Królewski Ogród Botaniczny KEW w Richmond koło Londynu, założony w 1759r. W Polsce pierwsze, szeroko znane w świecie kolekcje drzew i krzewów zgromadzono i uprawiano wokół Zamku Królewskiego w Warszawie. Najstarsze ogrody botaniczne to założony przy Królewskiej Szkole Leśnej ogród w Grodnie oraz Ogród Botaniczny Uniwersytetu jagiellońskiego (1783r.). W 1811 roku założony został Ogród Botaniczny przy Uniwersytecie Wrocławskim a w 1818 przy Uniwersytecie Warszawskim pierwsze arboretum w Polsce założono w 1826r w Kórniku k/Poznania.
O LASACH WARMII i NADLEŚNICTWIE KUDYPY
Lasy Nadleśnictwa Kudypy położone są na terenie Warmii. Ks. Walenty Barczewski nazwał te tereny Polską Warmią, ze względu na to że od wieku na tym terenie przeważała ludność narodowości polskiej. Lasy Nadleśnictwa Kudypy, te od strony południowej leżą na krańcu dawnej puszczy Galindzkiej. Historia kudypskiego lasu i historia osady leśnej Kudypy sięga aż XIII w., kiedy to pierwszy biskup Warmiński Anzelm przyznał kapitule warmińskiej las kudypski. Kapituła Warmińska, a konkretnie administratorzy dóbr kapitulnych rezydujący w zamku Olsztyńskim postanowili tu osiedlić gospodarza kudypskiego lasu i nadali prawa wsi przyznając 6 włók ziemi (ok.
Temat organizacji ogrodu botanicznego na terenie Olsztyna przewijał się kilkakrotnie. Przewodniczący Rady Ogrodów botanicznych w Polsce w latach 1970 –1995r. Prof. Jerzy Łukasiewicz wspomina, że kilkakrotnie, głownie ze środowiska naukowego WSR a obecnie UW-M w Olsztynie podejmowano próby utworzenia Ogrodu Botanicznego. Z niewiadomych mi przyczyn pomysłu nie zrealizowano.
O Leśnym arboretum...
W Polsce jest obecnie 31 ogrodów botanicznych. Z czego 15 to arboreta (zwane też ogrodami dendrologicznymi). Są to ogrody botaniczne drzew i krzewów w różny sposób związane z lasami: ze względu na miejsce ich powstania, status, własność, czy związek z doświadczalnictwem leśnym. Każdy z nich posiada zezwolenie Ministra Środowiska na prowadzenie ogrodu botanicznego, należy do Rady Ogrodów Botanicznych w Polsce i jest członkiem Międzynarodowej Organizacji Ogrodów Botanicznych – BGCI (Botanic Gardens Conservation International) z siedzibą w Wielkiej Brytanii, organizacji zrzeszającej ogrody botaniczne świata. Cztery arboreta należą do wyższych uczelni: jedno do SGGW w Warszawie, trzy do Akademii Rolniczej w Poznaniu. Pozostałe sześć należy do Lasów Państwowych. Oprócz Arboretum w Ośrodku Kultury Leśnej w Gołuchowie, które jest zabytkowym starym parkiem przypałacowym, pozostałe znajdują się na terenie Nadleśnictw i były zakładane w stopniowo przekształcanych drzewostanach lub starych szkółkach. Są to arboreta w: Wirtach (nadleśnictwo Kaliska), Glinnej (nadleśnictwo Gryfino), Sycowie (nadleśnictwo Syców), Kopnej Górze (nadleśnictwo Supraśl), Marculach (nadleśnictwo Marcule k/Radomia) oraz w Kudypach (Nadleśnictwo Kudypy)
HISTORIA LEŚNEGO ARBORETUM w Kudypach
Znacznie wcześniej przed powstaniem Arboretum rósł tam las Warmiński wśród którego wyróżniały się wiekiem i jakością drewna dorodne świerki liczące ponad 150 lat. Leśnicy uznali je jako nasienniki.Późną jesienią wchodzono na drzewa i zrywano szyszki. Z nasion tych drzew hodowano sadzonki i zakładano plantacje nasienne. Huraganowe wiatry, szczególnie w 1981 i 1983 r., spadek poziomu wód gruntowych oraz sędziwy wiek spowodowały osłabienie drzew, wiatry wywracały i wyłamywały słabsze okazy. W obumieraniu drzew pomogły grzyby, głównie opieńka miodowa i szkodniki wtórne: owady: kornik drukarz i inne. Las siłami natury został przerzedzony, świerków pozostało niewiele, powstały naturalne luki. Las przestał pełnić funkcje lasu nasiennego. Zgodnie z zasadami sztuki leśnej stare drzewa powinny zostać wycięte a w miejsce ich zasadzony nowy młody las. Ale, leśnikom zrobiło się żal starego lasu. Postanowiono go wykorzystać inaczej. Leśnicy zrzeszeni w Polskim Towarzystwie Leśnym postanowili urządzić małe (ok. 4ha) arboretum.Był to rok 1989. Poproszono o pomoc wybitnego dendrologa, kierownika znanego w Kraju i Europie Arboretum SGGW w Rogowie prof. Jerzego Tumiłowicza. On to wspólnie z Ryszardem Wolskim –wybitnym leśnikiem Warmii i Mazur pracownikiem Okręgowego Zarządu Lasów Państwowych w Olsztynie opracowali założenia zagospodarowania terenu. Nadleśnictwo przystąpiło do wykonania prac przygotowawczych. Dokonano inwentaryzacji , ogrodzono teren (blisko
W realizację pomysłu urządzenia w Kudypach ogrodu botanicznego włączył się Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Olsztynie Była to nie tylko pomoc finansowa, ale również merytoryczna. Kilkuletni „związek” Funduszu z arboretum pozwolił nie tylko na ulepszanie infrastruktury ogrodu i wprowadzanie nowych sadzonek, ale wytworzył także swoistą więź emocjonalną. Arboretum stało się „naszą perełką”. Pomocy udzieliły również Ogrody Botaniczne naszego kraju. Pomysł był wyjątkowo trafny i już dziś arboreum służy społeczeństwu nie tylko naszego regionu. Promuje również w kraju i zagranicą nasz przepiękny region i polskie leśnictwo.
O Leśnym Arboretum w Kudypach
Kudypskie arboretum oprócz tego, że jest jednym z najmłodszych ogrodów botanicznych w kraju jest również obiektem unikalnym, wyróżniającym się urokliwym terenem warmińskiego lasu oraz bogatą naturalną roślinnością.
Arboretum kudypskie posiada jedyną w naszym kraju bogatą kolekcję rodzimych gatunków i form uprawnych drzew i krzewów oraz kolekcje roślin zielnych charakterystycznych dla warmińskich lasów w tym ok. 100 gatunków roślin zielnych prawnie chronionych i zagrożonych.
Tak jak każdy prawnie uznany ogród botaniczny, również kudypskie Leśne Arboretum spełnia trzy zasadnicze funkcje: naukową, edukacyjną i społeczną. Podzielone jest na dwa zasadnicze działy:
Flora polska - z rodzimymi gatunkami drzew i krzewów oraz roślin zielnych
Arboretum kolekcyjne – z licznymi gatunkami drzew i krzewów pochodzących ze strefy umiarkowanej.
Dział flory polskiej, choć zajmuje niewielki obszar (
Specjalnością tej kolekcji rodzimych gatunków drzew i krzewów są liczne formy dla zobrazowania zmienność wewnątrz gatunkowej. Cennym uzupełnieniem jest zbiór roślin chronionych i zagrożonych liczący ponad 100 taksonów.
Arboretum kolekcyjne znajduje się w najpiękniejszej części terenu, w przekształconym wiekowym drzewostanie sosnowo–świerkowo-dębowym z licznymi drzewami pomnikowymi, bagienkiem, małą architekturą i ścieżkami spacerowymi. Powierzchnia arboretum kolekcyjnego jest niewielka, bo ok.
Najliczniej występują wśród liściastych gatunków: klony, brzozy, jarzęby, suchodrzewy i irgi a wśród iglastych: sosny, świerki, jodły, jałowce, thuje. Surowy klimat Warmii i Mazur ogranicza możliwości uprawy szerokiego asortymentu gatunków. Czynione są jednak próby uprawy wielu gatunków drzew i krzewów dotychczas nie spotykanych w tym regionie Polski, dla sprawdzenia ich adaptacji do miejscowych warunków.
Na niewielkiej, liczącej zaledwie
Leśne Arboretum służy nauce i edukacji przyrodniczo-leśnej społeczeństwa.
Kudypskie leśne Arboretum oprócz funkcji przyrodniczych, w coraz częstszym zakresie służy nauce, dydaktyce i szeroko pojętej edukacji przyrodniczo-leśnej. Współpraca z wieloma uczelniami, kontakty z krajowymi ogrodami botanicznymi, które są w większości placówkami naukowymi prestiżowych uczelni w Polsce (Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet im Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Wrocławski, Uniwersytet im. Marii Curie- Skłodowskiej w Lublinie czy Instytut Dendrologii Polskiej Akademii Nauk w Kórniku) zaowocowały szeroką współpracą.
Głównym jednak celem arboretum jest wszechstronna edukacja leśna społeczeństwa. Z jednej strony to bogata oferta edukacyjna Nadleśnictwa i dobrze wyposażone zaplecze edukacyjne, z drugiej unikalna w skali kraju działalność dydaktyczna, łącząca wieloletnie doświadczenie leśników z potrzebami dydaktycznymi nauczycieli. Realizowane wielokierunkowo działania edukacyjne (wykłady, prelekcje, obserwacje) sprawiają, że z obiektów edukacyjnych korzysta tu co roku 15 000 osób z różnych grup wiekowych. Arboretum zwiedzającym oferuje foldery i przewodniki, scenariusze zajęć opracowane przez leśników i nauczycieli. Pomocą przy prowadzeniu zajęć w arboretum służą przystanki tematyczne z tablicami, planszami, eksponatami przybliżającymi wiedzę o lesie i jego ochronie.
Arboretum to miejsce spotkań, wypoczynku i rekreacji
Leśne arboretum jest jednym z najczęściej odwiedzanych obiektów lasów państwowych, zwłaszcza w okresie wiosny i wczesnego lata. Odwiedzają go nie tylko mieszkańcy Olsztyna, powiatu czy regionu, ale coraz częściej można spotkać tu gości, nawet z bardzo egzotycznych dla nas krajów (Tajwan, Chiny, Korea, Peru, Meksyk, Nowa Zelandia). Niewątpliwie nasze arboretum to dobra wizytówka Regionu. Połączenie atrakcyjnego, bo z dala od miejskiego zgiełku, wypoczynku z jednocześnie prowadzoną edukacją, nie tylko przybliży wiedzę o lesie, ale na pewno zaowocuje większą dbałością o nasze bogactwo - piękną przyrodę warmińską.
Jest wyposażone w liczne ławki, altany, zadaszenia, pomost prowadzący przez teren zabagniony. Jest też pawilon edukacyjny z możliwością prowadzenia zajęć z użyciem sprzętu audio-wizualnego. Tuż przy arboretum jest parking i plac rekreacyjno –sportowy z miejscem na ognisko.
Wstęp do arboretum jest płatny. Zorganizowane grupy mogą skorzystać z pomocy przewodnika. Zainteresowanych prosimy aby przynajmniej 3 dni przed planowanym pobytem skontaktowali się z naszym pracownikiem w celu omówienia spotkania. Istnieje możliwość zorganizowania ogniska na terenie obiektu rekreacyjnego i skorzystania z sali edukacyjnej. Wystawiamy faktury VAT.
Tekst: Witold Szumarski 2.10.2009r
